Språkforskar og diktar. Foreldre: Bonde Ivar Jonsson Aasen (1757–1826) og Guri Jonsdotter Hovden (1763–1816). Ugift.

Ivar Aasen er særleg kjend som skaparen av det nynorske skriftspråket, men òg som skjønnlitterær forfattar, først og fremst lyrikar. Han kan karakteriserast som den største språkforskaren Noreg har fostra, og kan også seiast å ha grunnlagt norsk dialektologi. Det dansken Rasmus Rask og tyskarane Franz Bopp og Jacob Grimm var for etableringa og utviklinga av den jamførande språkvitskapen i samtida, var Aasen for den jamførande målførevitskapen.

Aasen voks opp på ein gard, nokså isolert og langt frå grannar, så guten kom til å vere mykje åleine. Han mista mor si svært tidleg og far sin alt som 13-åring. Skolegang var det smått med, om lag 10 dagar i året i nokre få år. Det var likevel nok til at han kom til å drive med boklege syslar livet igjennom. Heime på Aasen fanst det ein bibel og nokre gamle andaktsbøker; det var det heile. Det bygdesamfunnet Aasen voks opp i på Sunnmøre, var likevel på ingen måte nokon kulturell eller intellektuell avkrok. Folkeopplysningsarven etter Hans Strøm og miljøet kring Aarflot'ane på garden Ekset utgjorde eit kulturpolitisk vokstergrunnlag som Aasen hadde mykje nytte av. Det var ikkje langt frå Aasen til Ekset, og på Ekset var det bøker. Der var jamvel eit prenteverk som blei brukt til m.a. å prente ei avis og småskrifter av ymse slag for allmugen. Det var det første prenteverket på landsbygda her til lands.

Denne kulturbakgrunnen kombinert med Aasens boklege interesser kvalifiserte han for å vere skolehaldar. Det tok han til med som 18-åring. Mellom 1833 og 1835 var han hos prost Thoresen i Stokksund i Herøy for å utdanne seg vidare. Der lærte han latin, historie, geografi, retorikk og jamvel diktekunst. 1835 kom han som huslærar til garden Solnør i Skodje. Der blei han i 7 år.

Det var mens han var på Solnør at Aasen la grunnlaget for det store språkarbeidet han seinare skulle komme til å utføre. 1830-åra i Noreg er prega av språkpolitisk debatt. I denne debatten let Aasen rett nok ikkje røysta si høyre, men han skreiv Om vort Skriftsprog alt 1836. Her legg han fram sitt språkpolitiske program og sine nasjonale språkpolitiske ambisjonar. Det stod klart for han at det var behov for eit eige norsk skriftspråk til avløysing av dansk. Både av sosiale og nasjonale grunnar var det viktig for ein sjølvstendig nasjon å ha eit eige skriftspråk som bygde på overleverte heimlege dialektar. Alt på dette tidspunktet argumenterte han for at grunnlaget for eit norsk skriftspråk burde vere “en Sammenligning af, et Grundlag for” alle dialektane. Og det er her Ivar Aasen, da ein 23 år gammal mann, formulerer seg på denne måten: “Det har altid smertet mig bittert, naar jeg hørte vort Almuesprog krænkes og belees, enten af velklædt Uvidenhed, eller af rigtignok velmeent Renselses-Iver.” Teksten viser at Aasen alt da var godt inne i den språkpolitiske debatten i samtida, og at han truleg hadde lese debattinnlegga til P. A. Munch (Norsk Sprogreformation, 1832) og Henrik Wergeland (Om Norsk Sprogreformation, 1835) svært nøye. Om vort Skriftsprog blei ikkje trykt før etter Aasens død, i Syn og Segn 1909.

Dei første åra på Solnør las Aasen lesebøker og grammatikkar for tysk, fransk og engelsk. Han blei også kjend med Rasmus Rasks arbeid med islandsk. I samband med dette seier han (i Brev og dagbøker): “Paa denne Tid opkom hos mig den Tanke, at jeg til et Forsøg vilde selvstændigen og paa egen Haand undersøge og behandle et Sprog. Dette Sprog var nemlig det, som jeg egentlig kunde kalde mit Modersmaal og som jeg ikke fandt behandlet i nogen Grammatik. Jeg erindrede at have engang seet Hallagers norske Ordsamling, samt nogle mindre norske Ordsamlingar; men – 'hvorfor, tænkte jeg, blive ikke de norske Dialekter behandlede ligesom andre Sprog? ... Et saadant Arbeide', tænkte jeg, 'kan kun udføres af En, der er født og opdragen i en Bondes Hytte. Jeg vil forsøge et saadant Arbeide.'”

Så blei det da også sunnmørsgrammatikken som blei Aasens første vitskaplege verk.

Men det var ikkje berre språk og språkvitskap som opptok Aasen i unge år. Han var også ein svært habil botanikar. Sommaren 1841 drog han til Bergen med ei plantesamling i fire store pakkar, ei samling av ord og ordformer og ein grammatikk over heimemålet sitt. Føremålet med ferda var openbert å freiste å finne eit springbrett til eit meir “bokleg” liv enn livet som lærar. I Bergen trefte Aasen biskop Neumann, som m.a. sette han i kontakt med F. M. Bugge, preses i Det Kongelige Norske Videnskabers Selskab i Trondheim. Bugge fekk selskapet til å gje Aasen stipend for å granske dei norske bygdemåla.

Mellom 1842 og 1846 var Aasen kontinuerleg på granskingsferd rundt om i landet, først og fremst på Vestlandet og i fjellbygdene austpå, men også nordafjells. Hans Reise-Erindringer og Reise-Indberetninger 1842–47 er utgjevne av Halvdan Koht 1917. Gjennom dei kan vi følgje han frå bygd til bygd. Dei holdningane han gjev til kjenne til lokal variasjon i sed og skikk, og ikkje minst i språk, gjev interessante kulturhistoriske opplysningar frå samtida. Det er dette og seinare feltarbeid og hans eigne analysar av det innsamla materialet som gjev grunnlag for å karakterisere han som skaparen av norsk dialektologi.

Hans endelege mål var likevel eit anna enn å beskrive norske målføre. Dialektundersøkingane skulle tene som basis for etablering av “et almindeligt og ægte norsk Skriftsprog”. Dette skriftspråket er det vi får grunnlaget for i Det norske Folkesprogs Grammatikk frå 1848 og Ordbog over det norske Folkesprog frå 1850. Begge desse verka er deskriptive. Ulike former frå ulike dialektar står her oppførte side om side.

1853 legg så Aasen fram forslaget sitt til norm, i praktisk forstand, gjennom den vesle boka Prøver af Landsmaalet i Norge. Her gjev han dialektprøver frå fleire ulike stader, og også nokre stykke på eit normalmål bygd på desse dialektane. Men alt 1849 hadde han publisert Samtale imellem to Bønder i Morgenbladet. Her bruker han ei norm som er meir ortofon (lydrett) og mindre etymologiserande enn den vi finn i Prøver af Landsmaalet i Norge.

Aasens arbeid var vitskapleg, mens målet og programmet hans var nasjonalt og politisk. Programmet var såleis fastsett før han kom i gang med forskingsarbeidet. I Grundtanker til en Afhandling for en norsk Sprogform, som han tok til å arbeide med 1850, seier han at heller enn å prøve å oppnorske det danske skriftspråket ville ein “tryggere Udvei [–] være at opstille en særegen norsk Sprogform efter de bedste Dialekter”. Og han seier vidare: “Man siger at Forslaget grunder sig paa en socialistisk Tendents. Ja, hvorfor ikke? Kommer ingen værre Socialisme, saa har det ingen Nød. Det ægte sprogvæsen er altid socialistisk.” 1852 lanserte han offentleg tanken om eit eige norsk skriftspråk. Det var i ei melding av Folkevennen i Langes tidsskrift: “Forholdet imellem de to Sprog [d.e. norsk og dansk] er forøvrigt af en saa uheldig Beskaffenhed, at den eneste sikkre Udvei for os vilde være at anlægge en aldeles norsk Sprogform”. Denne nye språkforma skulle vere “– saaledes at Formbygningen dannedes efter en eller flere af de bedste Dialekter, og Sprogstoffet dannedes ved det almindelige norske Ordforraad, med stadig Hensyn til det gamle Sprog. Kun ved en saadan radikal Reform vilde Sprogets Nationalitet atter kunne sættes paafode; idetmindste er jeg ikke i stand til at see nogen tilstrækkelig Hjælp i noget andet.”

At slike tankar måtte føre til strid, er ikkje overraskande. Og frå da av – og heilt til no – har Aasen-norma, landsmålet og nynorsken vore det heitaste språkpolitiske diskusjonstemaet her til lands. Aasen sjølv tok eigentleg lite del i denne striden. Han var helst oppteken med sitt eige faglege og dikteriske arbeid. Det låg i saka at det var eit mål å ta landsmålet i bruk innanfor alle skriftspråkssjangrar. Også her gjorde Aasen eit storarbeid.

Norma for landsmålet låg i hovudsak fast frå 1853 av; det var berre i mindre ting Aasen endra oppfatning seinare. 1864 gav han så ut ein normativ grammatikk, Norsk Grammatikk, og tilsvarande ei normativ ordbok 1873, Norsk Ordbog. 1876 fullførte han ei systematisk oppstilling av norsk ordtilfang (Norsk Maalbunad, utg. 1925).

Aasen kalla målet sitt “landsmaal”; for han var det eit synonym til “riksmål”; det betydde altså ikkje “målet på landsbygda”. Men i tråd med språkideologien i samtida vurderte Aasen bymåla og dialektane på Sør-Austlandet som for danskpåverka til å vere gode nok uttrykk for “det norske”.

Det blei tidleg strid om Aasen-norma. Somme meinte den var for konservativ, for påverka av norrønt, mens andre meinte at den ikkje var konservativ nok. Aasen sjølv deltok lite i dette ordskiftet. Han var meir oppteken av å få norma etablert og utbreidd på fleire og nye skriftspråksområde. Også for utbreiinga av norma sette han opp eit program, der han m.a. meinte at kyrkja og religionen representerte domene som det ville gå lang tid før landsmålet ville erobre.

Som språkvitskapsmann var Aasen grannsam, nøyaktig og systematisk. Hans sterke sans for orden, system og samanheng er karakteristisk for alt hans vitskaplege arbeid.

Aasen var ikkje berre språkvitskapsmann og språkpolitikar. Under reisene sine samla han også folkeminne. Han gav ut eventyr og segner og ei stor samling Norske Ordsprog (1856). Også namn og namneskikkar var han oppteken av. Norsk Navnebog (1878) gav han ut for å påverke til fornorsking av personnamna. På same måten som han meinte at landsmålet skapte eit språkleg band som knytte notid til fortid over 400 års ufridom og mangel på nasjonalt sjølvstende, såg han i folkediktinga og folketradisjonane ein samanheng mellom det gamle sjølvstendige Mellomalder-Noreg og den nye nasjonen. Noko av det folkeminnestoffet som han samla, kom med i Prøver af Landsmaalet i Norge.

Attåt alt Aasen oppnådde som språk- og folkeminnegranskar, har han òg sett spor etter seg som diktar. Dessutan omsette han ikkje så reint lite frå ymse andre språk til landsmål. Han tok tidleg til med å skrive i bunden form. Mellom anna fekk han prenta “Fem Viser i søndre Søndmørs Almuesprog” 1843. Den skjønnlitterære forfattarskapen hans er likevel ikkje særleg stor. 1855 kom syngespelet Ervingen og 1863 diktsamlinga Symra, med kjende og songbare dikt som Nordmannen ('Millom bakkar og berg'), Gamle Norig, Gamle Grendi og Dei gamle Fjell. Dikta hans har drag frå folkediktinga. Dei klare, knappe og fyndige uttrykksmåtane som på det beste karakteriserer Aasens lyrikk, er openbert inspirert av folkelege talemåtar og av folkediktinga. Tonen er dempa, innhaldet gjerne allmennmenneskeleg, og forma kan vere direkte didaktisk. Aasen var ingen romantikar. Også som diktar høyrde han heime i tradisjonen frå folkeopplysningstida.

Språkpolitisk var Aasen radikal. Sjølv meinte han at han gjenreiste det norske skriftspråket. Grunnlaget var dialektane i samtida, mens gammalnorsken tente som appellinstans. Skriftspråket i samtida var dansk; dei norske dialektane som var i bruk rundt om i landet, blei talte av allmugen, ikkje av dei “kondisjonerte”. Dei talte eit slags dansk med grunnlag i norsk. Såleis er normeringsgrunnlaget for nynorsk skriftspråk eit reint anna enn for dei fleste andre skriftspråk, som gjerne blir normerte og standardiserte i samsvar med talemålet til ein sosial og økonomisk elite.

I eit europeisk og internasjonalt perspektiv har Aasen og Aasens arbeid likevel mykje felles med målreisarar og målreising i andre land. Om lag samstundes som landsmålet blei utmynta, var det enkeltpersonar som gjennom vitskapleg arbeid la grunnlaget for t.d. standardnormene i serbokroatisk, tsjekkisk, slovakisk, slovensk og ukrainsk. Vi kan òg nemne færingen Hammershaimb som la grunnlaget for det færøyske skriftspråket om lag på same tid. Såleis høyrer Aasen til ein generasjon av europeiske språkvitskapsmenn som brukte den faglege og vitskaplege innsikta si i nasjonsbyggingsteneste, og nynorsken (og for den del også bokmålet) høyrer saman med ei rekkje andre europeiske språk som blei normerte som skriftspråk utover på 1800-talet.

Ivar Aasen døydde 23. september 1896 og blei gravlagd 29. september på Vår Frelsers gravlund i Kristiania. På garden der han voks opp, i Hovdebygda mellom Volda og Ørsta, vart det i år 2000 opna eit nasjonalt dokumentasjons- og opplevingssenter for nynorsk skriftkultur, Ivar Aasen-tunet.

  • Ein selektiv, men representativ bibliografi finst i K. Venås: Då tida var fullkomen. Ivar Aasen, 1996, s. 678–680

    Eit utval

  • Om vort Skriftsprog, 1836, trykt i SogS nr. 3/1909
  • Reise-Erindringer og Reise-Indberetninger 1842–47, utg. av H. Koht 1917
  • Det norske Folkesprogs Grammatikk, 1848
  • Fem Viser i søndre Søndmørs Almuesprog, 1843
  • Ordbog over det norske Folkesprog, 1850
  • Prøver af Landsmaalet i Norge, 1853
  • Grundtanker til en Afhandling for en norsk Sprogform, mars 1854, utg. av K. Liestøl i Maal og Minde, 1917
  • Ervingen, syngespel, 1855
  • Norske Ordsprog, 1856
  • Symra, diktsamling, 1863
  • Norsk Grammatikk, 1864
  • Norsk Ordbog, 1873
  • Norske Minnestykke, 1921–23
  • Norsk Maalbunad, 1876, utg. 1925
  • Norsk Navnebog, 1878
  • Brev og dagbøker, 3 bd., utg. av R. Djupedal, 1957–60
  • K. Liestøl: biografi i NBL1, bd. 1, 1923
  • d.s.: Ivar Aasen, 1963
  • M. Myhren (red.): Ei bok om Ivar Aasen, 1975
  • K. Venås: Då tida var fullkomen. Ivar Aasen, 1996
  • S. J. Walton: Ivar Aasens kropp, 1996
  • nettstad: www.aasentunet.no

    Eit utval

  • Teikning (blyant, brystbilete) av Mathias Skeibrok, 1881; attgjeve i Norske portretter. Forfattere, 1956, s. 132
  • Teikning (karikatur) av Gustav Lærum, 1888
  • Måleri (knestykkje) av Lars Osa, 1895; Aasen-tunet, Volda
  • Måleri (brystbilete) av d.s., s.å.; Mållaget i Haugesund
  • Byste (hermeforma) av Augusta Finne, 1896; bronse NG; gips UiO
  • Portrett av Johan Nordhagen, 1896
  • Medaljong (hode, bronsert gips) av Sveinung Aanonsen, u.å.; UBO
  • Sjå oversikt i Norske portretter. Forfattere, 1956, s. 274